Ennio Morricone (1928-2020), Sergio Leone (1929-1989)ve Film Müzikleri

Erol Kuntsal

Filmlerde en çok tanınan kişiler başrol oyuncuları, rejisörler ve yapımcılardır. Bu kişilerin yanında senaristler, kameramanlar, dekorcular, kostüm tasarımcıları, ışıkçılar gibi görünmez kahramanlar da vardır. Onlar çok tanınmazlar ama filmlere katkıları fazladır. Bunların dışında bir de film müziklerini yapanlar vardır. Hele bazı filmleri unutulmaz yapan bu film müzikleridir.

Ennio Morricone adı önce hiçbir çağırışım yapmayabilir. Ama “Bir Avuç Dolar”, “Birkaç Dolar İçin”, “İyi Kötü ve Çirkin” (kısaca Dolar Üçlemesi) filmlerinin müziklerini hepimiz hatırlarız. Bu yazımda, bu unutulmaz film müzikleri yanında, hayatı boyunca çeşitli tarzlarda  yüzlerce beste yapan, İtalyan besteci, orkestra şefi, trompetçi Ennio Morricone’yi anlatacağım.

(1) Ennio Morricone 2007 yılında 79 yaşında.

Film müzikleri hakkındaki görüşler iki başlık altında toplanabilir: (1) Bazı yönetmenler, hatta besteciler, film müziklerinin, filmin gerisinde olması gerektiğine, anlatımı güçlendiren, kostüm, ışık, efekt gibi unsurlardan biri olduğuna inanırlar. (2) Bazı yönetmenler ise, film müziklerinin filmin kendisi kadar önemli olduğuna ve filmden bağımsız bir sanat yapıtı olabileceğine inanırlar.

Ennio Morricone, bir filmin müziğini yazmadan önce yapımcı ve yönetmen ile uzun görüşmeler yapıyor, filmin konusunu ve karakterleri öğrenmeye çalışıyordu. Bunları bilmenin, o sahnelere uygun müziğin bestelenmesi için gerekli olduğunu düşünüyordu. Bestelediği film ve reklam müziklerinde çok nota kullanmıyor, bir dizi notayı uygun tekrarlarla, akılda kalacak şekilde kullanıyordu. Filmin sahnelerine uyacak enstrümanları seçiyor, gerekiyorsa melodiyi ıslıkla veya ilkel ses aletleri ile de çaldırıyordu. Bunu bazı yönetmenler yadırgasa da bazıları çok beğeniyordu.         

Ennio Morricone, sinema ve televizyon için bestelediği 400'den fazla kısa müzik parçası ve 100'den fazla klasik eserle, tüm zamanların en üretken ve en büyük film bestecileri arasında kabul edilir. Sergio Leone'nin çektiği “Dolar Üçlemesi” sonrası, ödül alan 70'ten fazla filmin daha müziklerini bestelemiştir.  

(2) Ennio Morricone 2014 yılında Paris konserinde 86 yaşında orkestrayı yönetiyor.

Ennio Morricone, Libera Ridolfi ve müzisyen Mario Morricone'un oğlu olarak Roma'da doğdu. İtalya, doğduğu sırada faşist yönetim altındaydı. Annesi küçük bir tekstil işi kurarken, babası hafif müzik orkestralarında çalışan profesyonel bir trompetçiydi.

Babası ona ilk olarak notaları ve birkaç enstrüman çalmayı öğretti. İlk bestelerini altı yaşındayken yazdı ve doğal yeteneklerini geliştirmesi için teşvik edildi.

Trompet dersleri almak için Ulusal Saint Cecilia Akademisi'ne girdi. Konservatuvara resmen 1940’da 12 yaşında alındı ve altı ay içinde tamamladığı dört yıllık bir uyum programına girdi. 1946’da trompet diplomasını, 10 üzerinden 9 puanla aldı. Klasik kompozisyon ve düzenleme çalışmalarına devam etti. 1952'de orkestra trompetçisiydi.

Sonraki yıllarda, şan ve piyano için klasik müziğin yanı sıra tiyatro için müzik yazmaya devam etti. Yazdığı birçok orkestra ve oda müziği kompozisyonu, 1954-1959 arasındaki döneme aittir. 1958'de RAI (İtalyan Radyo Televizyon Kurumu) tarafından işe alındı, ancak daha ilk gününde, çalışanların bestelediği müziklerin yayınlanmasının kural olarak yasaklandığı söylenince işinden ayrıldı.

Aynı yıl, henüz otuz yaşındayken, 20. yüzyıl ortalarında klasik müziğin Avrupa’daki merkezi haline gelen Almanya’nın Darmstadt kentine gitti. O yıl, Morricone’nin müzik hayatının dönüm noktası oldu, verimini olağanüstü arttırdı. Müzikalite ve içerik çeşitliliği hiçbir bestecide görülemeyen düzeye çıktı. Bir yanda ıslık, vurmalı ve üflemeli çalgılara eşlik eden vokallerle yaptığı “Dolar Üçlemesi” filmlerinde olduğu gibi sade bir kompozisyona sahip besteler yaparken, geniş senfoni orkestraları ve korolar için bestelediği Misyon (The Mission) filminde olduğu gibi daha sofistike yapıtlar ortaya çıkardı.

1960’larda Amerikalı filmciler, filmleri daha ucuza mal etmek için İtalya’ya gitmeye başladılar. Yine aynı yıllarda Clint Eastwood’a “Adem Elması” denilen çenesinin altındaki kemik biraz büyük olduğu için Holywood’da iş verilmiyordu. Kovboy olarak İtalya’ya gitmekten başka  şansı yoktu ve İtalya’ya gitti.

İtalya’da çekilen kovboy filmlerine Spagetti Western’leri deniyordu. 1960'ların ortalarında bu filmler popüler oldu ve Ennio Morricone'nin gizemli müziklerini içeren Sergio Leone'nin “Dolar Üçlemesi” ile zirveye ulaştı. Bu müzikler Western türünün popüler kültür ikonları haline geldi. O zamana kadar Amerikan kovboy filmlerinin müzikleri çoğunlukla country türünde besteler oluyordu.

Ennio Morricone en iyi stüdyo aranjörlerinden biri oldu. 1960’lı ve 1970’li yılların ünlü şarkıcıları; Luigi Tenco, Paul Anka, Mina, Françoise Hardy, Mireille Mathieu, Demis Roussos’un söylediği şarkıların müziğini yazdı.

Müziklerini yaptığı film ve televizyon dizilerinin sayısı 500'ü geçer. Bunların yalnızca %30'u Western tarzında olmasına rağmen, en çok bu işleriyle ün kazandı. Çok fazla nota kullanmayan rafine müzik tarzı, bilhassa klasik Spagetti Westernlerinde kendini gösterdi. Daha sonraki zamanlarda, Misyon (The Mission, 1986), Dokunulmazlar (The Untouchables, 1987) ve Cinema Paradiso, 1988 gibi filmlere yaptığı müziklerle konuşuldu ve iyi eleştiriler aldı.

Sinema tarihinde hiçbir besteci müziklerini yaptığı filmlere onunki gibi damga vurmadı, sinemayı müzikleri ile birlikte yeniden tanımlamadı. En büyük film müziği bestecileri arasında yer almanın ötesinde sinema tarihinin açık ara en etkili bestecisi oldu.

2015 yılında Almanya'nın Frankfurt şehrinde unutulmaz bir konserin şefliğini yaptı.  

6 Temmuz 2020 günü, düşmeye bağlı uzun süreli yaralarından ötürü 92 yaşında öldü.

Sergio Leone 

Okul yıllarında  Ennio Morricone ile sınıf arkadaşıydı. Sergio Leone, 1948’de, Bisiklet Hırsızları filminde İtalyan yönetmen Vittorio De Sica'nın asistanlığı yaptı. Hollywood’dan teklifler aldı ve Baba filmi için yönetmenlik teklifini reddetti. Seçimini Bir Zamanlar Amerika adlı projeden yana kullandı. Çektiği, “Dolar Üçlemesi” filmlerinin her biri kendinden bir önce gelen filmden finansal ve teknik açıdan daha başarılı oldu. Filmlerin müziklerinin temalarını tasarlamak için Morricone ile birbirlerine yakın çalışıyordu. Leone, film çekimlerini oyuncunun rolüne daha iyi odaklanması için Morricone'nin müzikleri çalınırken yapıyordu. Bu onun tarzı olmuştu. 

(3) “Dolar üçlemesi” dışında daha pek çok ünlü filmin yönetmeni Sergio Leone (1929-1989).

Aşırı yemek yemesiyle tanınmıştı. 60 yaşında kalp krizi sonucu vefat etti. Son yıllarında en ünlü aktörü Clint Eastwood ile bozuştu. Bir Zamanlar Amerika filmini yönettiğinde, Robert De Niro'nun, Clint Eastwood'dan daha iyi bir aktör olduğunu söyledi. Ama ikili Leone'nin ölümünden bir süre önce barıştılar. Leone, Cervantes'in 17. yüzyılda geçen Don Kişot romanının çağdaş bir uyarlamasını planlıyordu. Bu filmde Don Kişot'u Clint Eastwood, Sancho Panza'yı ise Eli Wallach canlandıracaktı.

Bir Avuç Dolar (1964), Birkaç Dolar İçin (1965), İyi Kötü ve Çirkin (1966) adlı filmler

Spagetti western tarzı serinin her üç filminin de yönetmeni Sergio Leone’dir. Baş roldeki Clint Eastwood'un oynadığı karaktere her üç filmde de farklı isimler verilmiştir. Üç film arasında konu bağlantısı yoktur. Üç film de İspanya'nın Almería bölgesinde çekilmiştir.

Bir Avuç Dolar: Serinin ilk filmidir. Akira Kurosawa'nın 1961 yapımı Yojimbo filminden ilham alınarak çekildiği söylenir.

Birkaç Dolar İçin: Serinin ikinci filmidir. Filmde Clint Eastwood ve Lee Van Cleef başrolleri paylaşmışlardır.

İyi, Kötü ve Çirkin: Serinin üçüncü ve son filmidir. Başrolleri Clint Eastwood (1930), Lee Van Cleef (1925-1989) ve Eli Wallach (1915-2014) paylaşmıştır. Clint Eastwood bu filmdeki rolü ile 1968 Golden Laurel ödüllerinde en iyi aksiyon performansı dalında ikinciliğe layık görülmüş ve dünyaca tanınan bir aktör haline gelmiştir. Film, dünyanın gelmiş geçmiş en iyi 250 filmi arasında 10. sırada yer almaktadır.

Rollerin karakterleri şöyledir: Clint Eastwood İyi, kendinden emin bir ödül avcısı. Lee Van Cleef Kötü, verilen işi yerine getiren soğukkanlı, kusursuz bir kiralık katil. Eli Wallach Çirkin, Meksikalı haydut, aranan bir suçlu.

(4) Clint Eastwood (1930). İyi, Kötü, Çirkin filminde.

(5) Lee Van Cleef (1925-1989). İyi, Kötü, Çirkin filminde.

(6) Eli Wallach (1915-2014). İyi, Kötü, Çirkin filminde.

(7) Eli Wallach 1997 yılında 82 yaşında iken eşi ile.

Marricone’nin eğitimini aldığı ve bestelerinde çokça kullandığı Trompet

Trompet, insanlık tarihinin en eski enstrümanlarından biridir. İlk ortaya çıkışı MÖ 1500’lere dayanır. Askerî ve sanatsal alanlarda geniş bir kullanım alanı buldu. Antik medeniyetlerde savaş, tören ve iletişim amaçlı kullanılan basit boru benzeri, bakır nefesli bir çalgıdan evrildi. Özellikle Eski Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında önemli rol oynadı. Klasik orkestralardan caz gruplarına, pop müzikten film müziklerine kadar birçok türde kullanıldı. Teknik beceri gerektiren güçlü bir müzik aleti oldu.

Antik Dönem:  Antik Yunan’da trompete benzer çalgılar kullanıldı. Düz boru formunda, genellikle bronz ya da gümüşten yapılmıştı ve savaşta askerleri yönlendirmek için hücum borusu olarak kullanılıyordu. Roma döneminde ise tuba adlı bir çalgı yaygındı ve özellikle marşlarda kullanılırdı.

Orta Çağ ve Rönesans Dönemi: Orta Çağ’da trompet, kraliyet törenlerinde ve askeri alanlarda kullanıldı. Mehter takımında da benzer müzik aletleri kullanılıyordu. Bu dönemde "doğal trompet" adı verilen valfsiz, düz borulu çalgılar yaygınlaştı. Rönesans döneminde ise yaygınlaştı,  yerini daha sofistike ve ton bakımından zengin modellere bıraktı.

Barok ve Klasik Dönem: Barok dönem, trompetin sanatsal kullanımında büyük bir dönüm noktası oldu. Bu dönemde Johann Sebastian Bach ve Georg Friedrich Händel gibi besteciler, trompet için yazdıkları eserlerle çalgıyı öne çıkardılar, melodik yapıların daha fazla vurgulandığı bir çalgı haline getirdiler. Klasik dönemde ise daha geniş orkestralarda kullanıldı ve solist enstrüman oldu.

Modern Dönem: Trompetlere valf sistemi eklenerek modern trompetin temelleri atıldı. Bu yenilik, farklı notalar çalabilmesini sağladı ve müzikal esneklik kazanması sağlandı. 20. yüzyılda, caz müziğinde ve popüler müzikte de önemli bir enstrüman haline geldi.

(8) YouTube’da, “Ennio Morricone, The Good, The Bad and The Ugly” yazıp arama yaparsanız, açılış sayfası yukarıdaki gibi olan kayıtta, Ennio Morricone 2014 yılındaki Paris konserinde ve 86 yaşında iken orkestra şefi olarak “İyi, Kötü ve Çirkin” film müziğini yönetiyor.

(9) YouTube’da, “Ennio Morricone, The Good, The Bad and The Ugly” yazıp arama yaparsanız, açılış sayfası yukarıdaki gibi olan kayıtta, “Danish National Symphony Orchestra”nın, “İyi, Kötü ve Çirkin” film müziğinin mükemmel bir yorumunu bulabilirsiniz.   

(1) YouTube’da, “Ennio Morricone, For A Few Dollars More” yazıp arama yaparsanız, açılış sayfası yukarıdaki gibi olan kayıtta, “Danish National Symphony Orchestra”nın, “Birkaç Dolar İçin” film müziğinin de mükemmel bir yorumunu var.